Głodówka - czym jest?

Głodówki są dość popularne z powodu chęci osiągnięcia mniejszej masy ciała oraz ‘oczyszczenia’ organizmu. Podejmowanie głodówek, stosowanie różnorodnych środków farmakologicznych oraz preparatów ziołowych to przykładowe czynności wspomagające redukcję masy ciała. Systematyczne stosowanie tych metod może prowadzić do rozwoju zaburzeń odżywiania oraz odchyleń w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Według Światowej Organizacji Zdrowia, dążenie do uzyskania odpowiedniej masy i kształtów ciała oraz poświęcanie temu nadmiernej uwagi są dwoma najważniejszymi czynnikami prowadzącymi do rozwoju zaburzeń odżywiania.

Niniejszy wpis nie będzie dotyczył tzw. głodówki leczniczej, czyli dobrowolnego niespożywania pokarmów bez wystąpienia negatywnych konsekwencji. Tego typu głodówka może charakteryzować się leczniczymi właściwościami.

Głodzenie to rodzaj zaburzenia odżywiania polegające na całkowitym lub częściowym ograniczeniu pobierania pokarmu. Jest to stan, w którym nie zaspokajasz potrzeb energetycznych swojego organizmu oraz zapotrzebowania na składniki odżywcze. W związku z tym zmieniasz metabolizm i możesz doprowadzić do niedożywienia o różnym stopniu nasilenia.

Niedożywienie może rozwijać się również wskutek zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, zwiększonych strat składników pokarmowych i zaburzeń metabolicznych.

Przedłużająca się głodówka prowadzi początkowo do zmniejszenia masy ciała i kolejno do wyniszczenia, niewydolności narządów, a w końcowym etapie nawet do śmierci. Ewolucyjnie organizm zdrowego człowieka jest przystosowany do ograniczonego spożycia pokarmu, co w przypadku niedoborów energii dostarczanej z jedzeniem skutkuje utratą tkanki tłuszczowej. Po pewnym okresie masa ciała stabilizuje się, organizm ogranicza wydatki energetyczne, przede wszystkim związane z aktywnością fizyczną. Obniża się zwłaszcza tzw. aktywność spontaniczna (NEAT), niezwiązana z treningiem.

Głodzenie częściowe i zupełne

Głodówka częściowa występuje, gdy do organizmu dostarczasz pewne, ale niewystarczające ilości pożywienia. W ciągu 72 godzin zużywasz rezerwy glikogenu, zmagazynowane z mięśniach i wątrobie. Źródłem glukozy staje się glukoneogeneza, w której substratem są aminokwasy pochodzące częściowo z pożywienia, a częściowo z rozpadu twoich własnych białek organizmu. Substraty energetyczne to również produkty lipolizy. Głodzenie częściowe, które może trwać dość długo, prowadzi do zmian typu marasmus, czyli łagodnego niedożywienia głównie białkowo-energetycznego.

W wyniku ujemnego bilansu energetycznego masa ciała zmniejsza się powoli, głównie kosztem tkanki tłuszczowej. W czasie głodówki wolne kwasy tłuszczowe z tkanki tłuszczowej są substratem energetycznym dla wątroby i mięśni, a powstające z nich ciała ketonowe mogą być wykorzystywane przez większość narządów. Ciała ketonowe powodują obniżenie stężenia insuliny w osoczu krwi, a także mniejsze wykorzystanie glukozy przez komórki wielu narządów i mniejszą degradację białek, głównie mięśniowych.

Głodówka zupełna oznacza całkowity brak dostarczanych z pożywieniem składników odżywczych. Źródłem substratów energetycznych stają się wtedy składniki wchodzące w skład twojego organizmu (glukoza, kwasy tłuszczowe, aminokwasy) i ich metabolity (np. ciała ketonowe).

W czasie głodzenia glukoza może powstać ze związków niewęglowodanowych, takich jak mleczany, propionian, glicerol i aminokwasy. Aminokwasy i mleczany wykorzystywane są przez krótki okres, potem to tkanka tłuszczowa jest głównym źródłem energii. Niskie stężenie insuliny i podwyższone stężenie glukagonu oraz hormonu wzrostu i kortyzolu powoduje nasilenie lipolizy, a glicerol i kwasy tłuszczowe wykorzystywane są przez mięsień sercowy, mięśnie szkieletowe, wątrobę i nerki jako substraty energetyczne.

Autofagia

Z głodówką ściśle wiąże się autofagia. Została wykształcona ewolucyjnie jako proces adaptacyjny, szczególnie istotny dla przeżycia komórek w warunkach głodu. Jest to proces kataboliczny polegający na degradacji białek cytoplazmatycznych i białek organelli komórkowych, m.in. białek mitochondrialnych.

Głównym czynnikiem, który uruchamia autofagię w komórkach, jest deficyt aminokwasów. Wynika on z deprywacji pokarmowej (czyli właśnie głodowania). Autofagia jest więc adaptacją komórek do deficytu składników budulcowych i substratów energetycznych. Już po 4 godzinach głodówki włączany jest rozkład 2—3% białek komórkowych, co pozwala na dostarczenie aminokwasów niezbędnych do przemian metabolicznych. Jeżeli nie ma dostępu pożywienia lub jest on bardzo ograniczony, komórki degradują własne składniki, głównie białka, uruchamiając swoisty mechanizm recyklingu. Przy dłuższym głodzeniu rozkładane są nie tylko białka, ale także lipidy znajdujące się w komórce a powstałe produkty są zużywane jako substraty energetyczne podtrzymujące metabolizm komórki.

Jakie są negatywne skutki głodzenia?

Głodówka powoduje szereg niekorzystnych zmian w organizmie. W trakcie głodzenia występują:

• Zaburzenia procesów metabolicznych. Hipoglikemia, której objawy to wzmożona potliwość, pobudzenie, kołatanie serca ze wzrostem ciśnienia tętniczego, drżenie, niepokój, zaburzenia koncentracji. Mogą wystąpić zaburzenia poznawcze oraz zaburzenia mowy i widzenia. Hipoglikemia może spowodować utratę przytomności.
• Redukcja masy i siły mięśni oddechowych, zmiany morfologiczne w tkance płucnej, co prowadzi do zaburzeń oddychania.
• Niewydolność krążenia, bradykardia i hipotensja.
• Zaburzenia termoregulacji, w wyniku czego pojawia się hipotermia.
• Zaburzenia neurologiczne, w tym zaburzenia koncentracji i pamięci, apatia i niepokój.
• Upośledzenie funkcji odpornościowych.
• Dysfunkcje i uszkodzenia wątroby.
• Obniżenie sprawności nerek. Zmniejsza się filtracja kłębuszkowa oraz przepływ nerkowy, czego efektem jest pojawienie się obrzęków.
• Degeneracja błony śluzowej jelita, zmniejszenie wydzielania enzymów trawiennych, osłabienie pasażu jelitowego.
• Zmiana składu oraz funkcji mikrobiomu jelitowego i zaburzenie procesów wchłaniania.
• W stanie kwasicy ketonowej mogą wystąpić: zmęczenie, dezorientacja, przyspieszony oddech, tachykardia i odwodnienie. Utrzymujące się wysokie stężenie ketonów może prowadzić do zwężenia naczyń płucnych oraz niewydolności prawokomorowej serca. Znaczny spadek pH w organizmie może doprowadzić do zawału serca, a konsekwencji do śmierci!
• Długotrwała głodówka u osób z nadwagą lub otyłością może mieć dodatkowe konsekwencje negatywne. Ze względu na często występujące stłuszczenie wątroby, które nasila się pod wpływem procesów lipolizy.

Głodówka a odchudzanie

Głodzenie powoduje zatem wiele zmian metabolicznych, w tym obniżenie stężenia insuliny i wzrost stężenia glukagonu w osoczu krwi. Ponadto rozkład glikogenu z uwolnieniem glukozy i kolejno glukoneogenezę, lipolizę i kwasicę metaboliczną. Następstwem tych zmian metabolicznych są zaburzenia w układzie oddechowym, sercowo-naczyniowym, odpornościowym i pokarmowym oraz hipotermia i zmiany neurologiczne.

Głodzenie się nie jest dobrą metodą odchudzania. Wyniki licznych badań pokazują, że aż 80% osób po głodówce odchudzającej wraca do pierwotnej masy ciała. W celu przeprowadzenia zdrowego procesu redukcji tkanki tłuszczowej zapraszam cię do współpracy dietetycznej https://mariolachowaniec.pl/kontakt/

Piśmiennictwo:

1. Szawłowski, J. Gromadzka-Ostrowska, P. Paluszkiewicz, M. Słodkowski, J. Sobocki. Żywienie w chorobach nowotworowych. PZWL 2020
2. Cybulska, E. Marcinkowska, M. Grzymisławski. Głodowanie z wyboru — konsekwencje zdrowotne. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2018, tom 9, nr 1, 1–8
3. Buczko. Pościć albo nie pościć? Medyk Białostocki. 2009; 73: 27–28.